TÜRKÇE DİLBİLGİSİ ÇALIŞMA NOTLARI

Örnek: Küçük çocuk hıçkırarak ağlıyordu.      »      Yüklem sonda olduğu için kurallı cümledir.

                                                       Yüklem

             Çok üzülüyordu onun bu durumuna.    »       Yüklem sonda olmadığı için devrik cümledir. 

                        Yüklem

Örnek:  zengin       (zıt anlamlısı)  »     Fakir                   taze          (zıt anlamlısı)   »       bayat

              karanlık    (zıt anlamlısı)  »    aydınlık                 güzel        (zıt anlamlısı)  »       çirkin

              İyimser      (zıt anlamlısı)  »     kötümser             erken        (zıt anlamlısı)  »         geç

Örnek: Yarınki konser için iki bilet aldım. ( biletin sayısını belirtiyor.)

             Dar sokaklardan geçerek eve vardık. (  Sokağın nasıl olduğunu belirtiyor.)

             Uzun saçları, mavi gözleri vardı. ( Saçlarının şeklini ve gözlerinin rengini belirtiyor.)

             Koyu renkle yazılan kelimeler sıfattır.

Örnek: Ali, Mehmet ve ben dün bahçede oyun oynadık.     ( Ali ve Mehmet birer özel addır. )

             Amcamlar İstanbul’a gidiyorlar.                                  ( İstanbul özel bir addır. )

Örnek: görev   ( eş anlamlısı )  »  vazife

             Tutsak  ( eş anlamlısı )  »  esir

             Yararlı  ( eş anlamlısı )  »  faydalı

Not: Eş anlamlı sözcükler bir cümlede birbirleri yerine kullanılırsa anlamda değişiklik olmaz.

         Beni tutsak ettiler. = Beni esir ettiler.

Örnek: Doktorlar dedemin dinlenmesi gerektiğini söylediler ( . )  (B)u duruma çok üzülmüştüm ( . )

Örnek:  yaz »  Tahtadakileri defterine yaz.                      yüz »   Çantanın ön yüzü çok eskimiş.

                         Bu yaz tatili Antalya’da geçireceğiz.                    Ayşe’nin beşyüz YTL’si varmış.

Örnek:     yalın durum         -i durumu       -e durumu          -de durumu        -den durumu

                     defter »                defteri              deftere                defterde              defterden

Örnek: Hayvanat bahçesinde zürafa gördüm.       (Bitişik yazılmış. Yani adın “-de durumu” nda ...)

             Pazartesi günü de kütüphaneye gideceğim.  (Ayrı yazılmış. Yani “dahi, bile” anlamında…)

Örnek: salıncak   »   salıncaklar

             biber        »     biberler

             tabak        »    tabaklar

Örnek: Cem, Özge ve Elif parka gittiler.

             Sana söylemiştim ama unutmuşsun.

Örnek: dört güvercin               yarım kavun     (Sayısını belirtiyor.)

             Beşinci yarışmacı        birinci  takım     (Sırasını belirtiyor.)

             Bu güvercin                 şu kavun             (İşaret yoluyla belirtiyor.)

Örnek: Fatma bu sabah geç uyandı.   »  O bu sabah geç uyandı. (Fatma adı yerine O zamiri kullanılmıştır.)

Soner, parka ne zaman gitti?  » O, oraya ne zaman gitti? (Soner yerine O, parka yerine oraya zamiri kullanılmıştır.)

Örnek: Gökçe okula gitti. »  O okula gitti. (Gökçe adı yerine o kişi zamiri kullanılmıştır.)

Ahmet, Okan ve ben dün maç seyrettik. » Biz dün maç seyrettik. (Ahmet, Okan ve ben yerine biz kişi zamiri kullanılmıştır.)

Örnek: Bu çiçekleri sana getirdim.  »  Bunları sana getirdim. (Bu çiçekleri yerine bunları işaret zamiri kullanılmıştır.)

               Çantanı yerden kaldır. »  Onu yerden kaldır. (Çantanı yerine onu zamiri kullanılmıştır.)

Örnek: Koroda bu şarkıyı başkası söyleyecek. (Başkası belgisiz zamirdir.)

             Hafta sonu  herkes kamp yapmaya gidecek. (Herkes belgisiz zamirdir.)

             Kimisi verdiğimiz otları yemedi. (Kimisi belgisiz zamirdir.)

Örnek:  Bu kitabı masanın üzerinden kim aldı?   ( kim soru zamiridir.)

              Sence bu kazaklardan hangisini almalıyım?  ( hangisi soru zamiridir.)

Örnek:  Bu minik kediyi çok sevdim.  ( sevdim kelimesi yüklemdir.)

              İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı.   ( dinliyorum sözcüğü yüklemdir.)

Not: Yüklem cümle içinde sonda , ortada yada başta yer alabilir.Bu yalnızca cümlenin kurallı yada devrik olmasını etkiler.Yüklem olmadan cümlenin anlamı olmaz.

Örnek: burnunda tütmek                »    çok özlemek

             O güzelim köy burnumda tütüyordu.

             kulak ardı etmek                 »    duymamazlıktan gelmek

              Öğretmenin söylediklerini kulak ardı etti.

 ekmeğini taştan çıkarmak   »    geçimini sağlamak için tüm zorlukların üstesinden gelmek

O her durumda ekmeğini taştan çıkarırdı.

 kulak misafiri olmak           »    kendisinin içinde bulunmadığı bir konuşmayı duymak, dinlemek

Söylediklerine kulak misafiri olmuştuk.

Bazı deyim örnekleri: göz boyamak, ateşe körükle gitmek, taşı sıksa suyunu çıkarmak, çam devirmek, ele avuca sığmamak, mangalda kül bırakmamak, karda yürüyüp izini belli etmemek,  yüz verdikçe astarını istemek, bir taşla iki kuş vurmak, ağzı kulaklarına varmak, pireyi deve yapmak, yüreği ağzına gelmek, içi içine sığmamak, sözünün eri olmak, ağız açtırmamak, ipin ucunu kaçırmak, yüksekten uçmak…..   20. Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek yeni anlamda sözcükler türeten ekler yapım ekleridir. Örnek: göz + lük  > gözlük                             süt  + çü  >  sütçü              Balık + çı  > balıkçı                                kitap + lık  > kitaplık Not: Yapım eki almış kelimelerin anlamları tamamen değişir.  “göz” bir duyu organımızdır. “gözlük” göze takılan, görme bozukluklarını düzeltmede kullanılan bir araçtır. Gözüme toz kaçtı.            Gözlüğüm çok kirlenmiş.   21. Türkçede bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, ikinci hecedeki ünlü(sesli) düşer. Bu olaya ses düşmesi(hece düşmesi) denir. Örnek: karın + ı  > karnı           ağız + a > ağza        burun + u >burnu       omuz + u > omzu   Merve’nin karnı ağrıyormuş.                              Kemal ağza alınmayacak sözler sarfetti. Cengiz duvardan düşünce burnu kırıldı.             Asker silahı omzuna taktı.